TEFEKKÜR UFKU / Duygusal Sömürü

TEFEKKÜR UFKU
Duygusal Sömürü
Dr. Cengiz Karagöz

Geçmişin sömürü sistemi de zamanla değişime uğrayarak bir başka safhaya geçmiş görünüyor. Eski dönemlerdeki kölelik sisteminin ve sonrasında endüstri devrimindeki işçi sömürüsünün kılık değiştirdiği söylenebilir. Bugün yeni kölelik kendisini hizmet sektöründen sanat ve eğlence sektörüne kadar hissettiriyor. Yeni sömürü düzeninde çalışanların bedeni ve zihni dahil duyguları da baskı altına alınarak sömürüye hizmet ediyor. Çalışanlardan performans adı altında sahte duygular ve sahte benlikler yansıtması bekleniyor.
Hosteslerin, çağrı merkezlerinin, satış elemanlarının ve diğer hizmet sektöründe çalışan personellerin çalışma hayatlarında karşılaştıkları en zor durumlardan birisi müşterilere sürekli güler yüz göstermeye çalışmaları ve mutlu oldukları izlenimi vermeye çaba sarf etmeleridir. Müşteriler bu personellerle karşılaştıkları ilk andan itibaren kendilerini güvende ve huzurlu hissetmeliler.
Şirketler sürekli müşteri edinip daha fazla para kazanabilmek için çalışanlarının duygularına hükmetmeye ihtiyaç duyarlar. Mutluluk, sevinç, empati ve güler yüz gibi pozitif duyguları müşterilere yansıtmaları için personellerine baskı yaparlar. Personeller özel hayatlarında yaşadıkları sorunları yüzlerine ve mimiklerine asla yansıtmamalıdır. Hatta çalışma ortamlarında müşterilerden ve işverenlerden gelen zorbalıkları içlerine atarak bunlar yokmuş gibi hareket etmeleri gerekir. İş hayatlarında moral bozukluğu, öfke, üzüntü ve endişe gibi duyguları anımsatacak tavırlardan ve yüz ifadelerinden arınmak zorundadırlar.
Benzer duyguları reklam ve sanat sektöründe çalışanlarda da görebiliriz. Reklam yüzleri ürün tanıtımında sadece bedenini pazarlamaz, aynı zamanda duygularını yapmacık bir şekle büründürüp onları satmakla para kazanırlar. Film sektöründe de durum farklı değildir. Yapım şirketlerinin hegemonyasına giren oyuncular kendilerine verilen rolleri oynamak için duygularını pazarlama yarışına girerler. Oyuncuların yaşadığı zorluk diğerlerinden daha fazladır çünkü onlar sadece mutlu görünmek zorunda değildirler. Rolleri gereği öfkeli, korku dolu, endişeli ve nefret dolu kişiliğe bürünüp neşeli ve mutlu hallerini de gizlemelidirler. İşlerindeki başarıları gerçek duygularını bastırabilme ve sahte duygularını derinden yansıtabilme yeteneklerine bağlıdır. Yani ne kadar fazla sahte görünürlerse o kadar takdir edilip ödül alırlar. Kariyerlerini devam ettirmek için yapım şirketlerini ve izleyici kitlelerini memnun etmelidirler. Rollerini icra edemedikleri takdirde hem yeteri kadar reyting alamazlar hem de sözleşmeleri feshedilme tehlikesine girer.
Form değiştiren yeni sömürü sisteminde klasik endüstriyel sömürü düzeninden farklı olarak sömürülenler şiddeti daha sinsi ve daha örtülü bir şekilde yaşarlar. Sadece bedenlerin ve fiziksel emeğin sömürüldüğü sistemin aksine yeni sömürüde bireyler fiziksel emeklerini yanı sıra duygusal benliklerini de pazarlamak zorunluluğu hissederler. Bu sömürü türü çalışanlara profesyonellik ve bireysel yetenek kisvesi altında dayatılır. Duyguları yönetebilme söyleminin altında samimiyetsiz bir şekilde davranma ve maske takma gibi eylemler yatar.
Bu tecrübeler çalışanlar için psikolojik açıdan oldukça yıpratıcı olabilir. Kişi gösterdiği duygu ile kendi özel duyguları arasında uçurumu hissedebilir ve kendi duygularının yabancısı gibi hissetmeye başlayabilir. Çalışanlar sergiledikleri sahte gülücüklerin hangi kişiliğe ait olduğu konusunda ikileme düşebilirler ve zamanla kendilerini robot gibi hissedebilirler. Sürekli rol yapmak iş benliği ile kendi benliği arasındaki sınırı bulanıklaştırabilir ve bu da kişilik erozyonuna neden olabilir.