TEFEKKÜR UFKU / Orkestranın Soğuk ve Despotik Yüzü

TEFEKKÜR UFKU

Orkestranın Soğuk ve Despotik Yüzü

Dr. Cengiz Karagöz

Orkestra, geniş bir enstrüman yelpazesine sahip, genellikle yaylı, üflemeli, vurmalı ve bazen de tuşlu çalgılardan oluşan büyük bir müzik topluluğudur. Farklı türleri bulunmakla birlikte, orkestranın temel özellikleri arasında standartlaşmış bir enstrüman kadrosu, katı bir hiyerarşik yapı ve bir şef tarafından yönetilmesi yer alır. Oysa orkestra, ne kadar prestijli görünse de eşitlikçi ve halkçı bir yanı yoktur. Demokratik bir yönü olduğu da söylenemez. Bu tespitler yalnızca bu satırların yazarına değil, bizzat Batılı entelektüellerin kendilerine aittir: Max Weber, Pierre Bourdieu, Theodor Adorno, Jacques Attali ve Elias Canetti gibi düşünürler, orkestraya dair şaşırtıcı ve eleştirel düşünceler dile getirmişlerdir.

Orkestra, kiliseden ve aristokratların saraylarından koparak halka açık salonlarda icra edilmeye başlansa da dinleyici kitlesi çoğunlukla burjuvadan oluşur; sıradan halk bu mekânlarda pek görülmez. Zira orkestra performansları, herkesin kolayca erişebileceği sıradan mekânlarda değil, gösterişli ve pahalı müzik salonlarında gerçekleşir. Maddi kaygı taşımayan kesimlerin katıldığı bu sanatsal faaliyetlerde, toplumun hiyerarşik yapısının bir yansımasını açıkça görmek mümkündür: Bir tarafta orkestra salonlarını dolduran zenginler, diğer tarafta bu sanat camiasında kendine yer bulamayan alt sınıflar. Orkestra dünyası, toplumun her kesimini kucaklayıp kaynaştıracak kadar eşitlikçi değildir. Bu mekânların gerek sosyal gerekse ekonomik açıdan elit ve ayrıştırıcı bir havası vardır. Dinleyiciler, kendi statülerini pekiştirmek için bir araya gelir; salonlar onlar için kendi zenginliklerini sergileyecekleri bir sahneye dönüşür.

Orkestradaki bu hiyerarşik durum yalnızca dinleyici kitlesiyle (burjuva ile alt sınıflar arasında) sınırlı değildir; aynı sert hiyerarşi orkestranın kendi iç işleyişinde de kendini gösterir. Orkestra şefi, her şeyi gözetleyen, denetleyen ve bir baton (çubuk) aracılığıyla talimat veren bir diktatör konumundadır. Şefin durduğu platform, tüm müzisyenleri rahatça görebileceği ve duruşuyla sorgulanmaz bir otorite kurabileceği ayrıcalıklı bir mekândır. Müzisyenler, şefin hareketlerini ve komutlarını pürdikkat takip eder ve bunların dışına çıkamazlar. Sürekli izlendiklerinin ve kontrol altında olduklarının farkındadırlar. Şefin otoritesi sorgulanmadan kabul edilir ve müzisyenler sürekli bir disiplin hâlinde olmaya özen gösterir. Şefin diktası, modern toplumdaki üst sınıfların tabana uyguladığı dolaylı baskıyı hatırlatır.

Modern toplum yapısında kuralları koyanlar ve denetleyenler burjuva sınıfıdır. Dahası, müzisyenlerin uzmanlık alanlarına göre ayrılması, bürokratik devlet işleyişindeki birimlerin katı çizgilerle birbirinden ayrıldığı hiyerarşik düzeni akla getirir. Yaylı, üfleme ve vurmalı çalgılar olarak düzenlenen oturma düzeni, her grubun kendine özgü bir uzmanlık alanı olduğu ve bu alanın dışına asla çıkılamayacağı bir parçalanmayı yansıtır. “Böl, parçala, yönet” mantığının bir tezahürü burada da açıkça görülebilir. Müzisyenleri ve çalgıları bu şekilde sınıflandırmak, üzerlerinde otorite kurmayı ve kontrolü kolaylaştırır.

Orkestra hem sosyal ilişkiler hem de performans biçimi bakımından soğuk, mekanik ve tek tipleştiren bir atmosfere sahiptir. Dinleyicilerin ve müzisyenlerin kılık kıyafetleri neredeyse tek tiptir; genellikle papyon, frak ve benzeri resmî giysiler tercih edilir. Performans sırasında dinleyiciler arasında herhangi bir sesli iletişim geçmez. Onlar sessizce, soğuk yüz ifadeleriyle müziğin bitmesini bekler. Performans sona erdiğinde ise aynı anda ayağa kalkıp alkışlarlar. İçlerinden geldiği gibi davranamaz, konuşamaz veya tepkilerini doğaçlama bir biçimde ifade edemezler. Orkestra, dinleyicileri mekanik ve öngörülebilir ilişkilerin içine iter.

Aynı durum müzisyenler için de geçerlidir. Aralarında neredeyse hiçbir sözlü iletişim görmeyiz. Her biri sadece önündeki notaya ve enstrümanını çalmaya odaklanmıştır. Notalara olan bu bağımlılık, eserlerin her seferinde aynı biçimde icra edilmesine yol açar. Bu da performansları mekanik bir tekdüzeliğe mahkûm eder ve bireysel yorumu engeller. Müzisyenler, orkestra düzeni içinde ilhamlarını ve duygularını bastırmaya zorlanırlar. İcralarını sürekli prova takvimiyle disipline etmeleri de bu mekanik sürecin devamlılığını sağlar.

Sözün özü, orkestra hakikat arayışının olduğu ve toplumsal sorunların çözümü için dinleyicilerin kendilerini sorgulayacakları bir etkinlik değildir. Tam tersine, burjuva sınıfı için sosyo-ekonomik sorunların çözümüne yönelik bir eylem alanı olmaktan çok, bir kaçış ve kendini rahatlatma mekânıdır. Toplumun alt kesimlerinin sorunlarının ve adaletsizliklerin unutulduğu bu etkinlikler, burjuvazinin bir tür gövde gösterisi yapması için son derece elverişlidir. Performans aralarında konuşulan konuların da derin bilimsel ve felsefi meseleler olmadığı düşünülürse, orkestranın sanılanın aksine samimi ve sıcak ilişkilerden yoksun, soğuk ve hiyerarşik bir düzen sunduğu açıklık kazanır.