ÇOCUK EĞİTİMİ / Otizmli Çocukların Erken Teşhisi İçin

ÇOCUK EĞİTİMİ

Otizmli Çocukların Erken Teşhisi İçin

Gülistan Araştırma

Anne babalar olarak çocuklarımızın kendini ifade eden, güzel ilişkiler kuran kişiler olarak yetişmesini istiyoruz. Bunun için onlara nezaket kurallarını öğretiyor, sosyal gelişimlerine önem veriyoruz. Ancak biliyoruz ki her çocuk aynı değil, her birinin kendine göre bir mizacı, bir karakteri var.

Elbette mizaç olarak her çocuk farklıdır. Bazıları çok tatlı dilli, sıcak kanlı, sokulgan, empati sahibidir. Bazıları ise sessiz, kendi halinde, fazla ilişki kurmaya ihtiyaç duymayan yapıdadır. Bunlar bir dereceye kadar normaldir. Herkes aynı olacak veya anne babasının istediği gibi olacak diye bir şey yoktur. Ancak bu normal kişiliklerin yanı sıra bir de farklı çocuklarımız vardır. Otizm spektrum bozukluğu ile dünyaya gelen çocuklarımız da onlardan biridir.

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), nörogelişimsel bir bozukluk veya bir durumdur. Farklı seviyelerde olmak üzere çocuklarda sosyal etkileşim, iletişim becerileri ve sınırlı ilgi alanlarında belirgin zorluklara neden olur.

Bu duruma Otizm Spektrum denilmesinin sebebi, geniş bir spektrumda farklı derecelerde şiddete sahip olmasıdır. Bazı kişilerde hafif belirtilerle seyreder, bu nedenle bazı otizmliler oldukça bağımsız olabilirler. Bazılarında ise belirtiler çok şiddetlidir ve daha yoğun destek gerektirebilir.

Otizm genellikle ilk 3 yaşta başlayan ve hayat boyu devam eden gelişimsel bir bozukluktur. Gelişimsel bozukluk denilmesinin sebebi, çocuğun yaşına göre gelişim gösterememesine sebep olan birçok farklılığa sebep olmasıdır. Mesela çoğu zaman yaşıtlarına nazaran konuşma geriliğinin görülmesi belirtilerden biridir. Ancak konuşma geriliğinin birçok sebebi olabilir. Bunlardan hangisi olduğunun tespit edilmesi önemlidir.

Doğru teşhis için mesela çocuğa işitme testi, zekâ testi gibi çeşitli testler yapılması gerekebilir. Ayırıcı tanı ve eşlik eden hastalıklar yönünden gerekirse kan tahlilleri, nörolojik, kulak burun boğaz, metabolik hastalıklar için başka uzmanlık alanlarından konsültasyon istenebilir.

Çocuklara Otizm spektrum bozukluğu teşhisi konulması çocuk psikiyatrisi uzmanlarının yaptığı testler sonucunda olmaktadır. Günümüzde geliştirilmiş testler ile erken teşhis konulabilmektedir. Erken teşhis edildiği zaman uygun rehabilitasyon programı bu vakaların hayata kazandırılmasında büyük rol oynamaktadır.

Otizmin henüz bilinen kesin bir tedavisi yoktur. Ancak ailenin uygun rehabilitasyon programını takip etmesiyle çocuğun yaşam becerilerini kazanması ve sosyal beceriler geliştirmesi mümkün olabilir. Terapiler, davranışsal destekler ve eğitim programları bu konuda önemli rol oynar.

Otizmin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Yapılan araştırmalar bazı genetik farklılıklarla ilişkisini ortaya koymaktadır. Farklı kromozomlardaki 100’den fazla gen, farklı şiddette otizm spektrum bozukluğuna neden olabilir.

Beyin fonksiyonlarını ve hücre iletişimlerini bozan, nadir de olsa bazı genetik, nörometabolik (beyin kimya bozuklukları) hastalıklarda veya epilepsi gibi durumlarda da otizm bulguları görülmektedir.

Genetik dışındaki nedenlerinin doğum komplikasyonları, viral enfeksiyonlar ve çevre kirliliği gibi çevresel etkiler olabileceği düşünülmektedir.

Otizm, kız çocuklarına oranla erkek çocuklarda dört kat daha fazla görülmektedir. Bunun nedeni tam olarak bilinmemektedir.

Otizmin Belirtileri

Otizmden şüphelenilmesi için göze çarpan başlıca belirtiler şunlardır:

Sosyal etkileşim ve iletişim eksikliği mesela çocuğun göz teması kurmaması.

Kucağına alınmayı, sevilmeyi, ilgiyi istememesi. Hatta büyüdükçe temastan hoşlanmaması.

Gülümsemek veya gülmek gibi neşeli ifadelerinin olmaması.

Kendisine yapılan yüz ifadelerine tepki göstermemesi ya da çok az göstermesi.

Nesnelere, eşyalara beklenmedik şekilde ilgi göstermesi. Farklı bir şekilde ilgilenmesi.

İsmiyle seslenildiğinde bakmaması, ilgi göstermemesi.

Sorulara konu ile alakasız cevaplar vermesi.

Konuşmasında gerilik. Kelime kullanımında kısıtlılık. Kelimeler ve cümlelerin net olmaması.

Kendi cümlelerinden ziyade başkalarından duyduklarını tekrar etme eğilimi. Ses tonlamalarının tek boyutta olması.

Konuşma dışındaki iletişim becerilerinde yetersizlik. Mesela eliyle işaret etmek gibi iletişim berecilerinin de yaşıtlarına kıyasla daha az olması.

İhtiyaçlarını karşılayacak kişinin kolunu çekiştirerek derdini anlatması.

Bir şeyi işaret etmek, ulaşmayı denemek gibi basit el hareketlerinin de kısıtlı olması.

Yalnız kalmayı tercih edip, arkadaş kurmaktan kaçınması.

Jest ve mimik kullanma gibi sosyal ipuçlarını anlamakta zorlanması.

Başkalarının duygularını algılamada güçlük çekmesi.

Basit şakaları algılayamaması ve negatif tepkiler sergilemesi.

Ses, ışık veya dokunma gibi duyusal uyarıcılara karşı bazen aşırı hassasiyet göstermesi bazen de düşük tepki vermesi.

Kendisine yöneltilen olumlu cümleler ve sevgi gösterilerini reddetmesi.

Beklenmedik anlarda kahkaha atması veya ağlaması. Bunu sebepsiz bir şekilde uzunca bir süre sürdürmesi.

Kendi etrafında dönmek gibi tekrarlayan hareketler sergilemesi.

Alışkanlıklara takıntılı olması ve değişimlere karşı aşırı tepki vermesi.

Başkalarının fark etmediği küçük ayrıntıları, desenleri, kokuları veya sesleri fark etmesi

Agresif tavırlar sergilemesi. Sebep yokken yüksek sesle bağırmak gibi davranışlar göstermesi.

Okul hayatında dikkatini toplamakta güçlük çekmesi.

Otizm teşhisi laboratuvar testleri ve görüntüleme yöntemleriyle konulmamaktadır. Teşhis çocuk psikiyatristi tarafından çocuğun gözlemlenmesi, aileye bazı soruların sorulması ve gelişim testleriyle konulur.

Elbette bir çocuğa otizm tanısını uzman çocuk psikiyatristi koyabilir. Bazı belirtiler birbirine karıştırılabilir.

Bazen çocuk aile içinde yaşanan bir sıkıntı sebebiyle travma sonrası stres bozukluğu yaşıyor olabilir. Buna bağlı olarak iletişiminde ve gelişiminde aksama olabilir. Ya da bakıcısının ilgisizliği, yeterli sosyal uyaranın olmaması sebebiyle konuşması gecikebilir. Bunların ayırt edilebilmesi için doktor tarafından belli bir süre gelişiminin izlenmesi gerekebilir.

Gecikmiş konuşmaya neden farklı durumlar vardır. Ailede genetik olarak dil gelişiminin geç olması, prematüre doğum veya büyüme, gelişme geriliği gibi sebeplerle de konuşma gecikebilir. Ailede iki dil konuşulması, aile ortamının gelişimi destekleyici olmaması gibi nedenlerin yanı sıra dil bağı, yarık damak-dudak gibi ağız içi problemleri de konuşmayı engelleyebilir.

Otizm teşhisinin doğru konulması için çocukların dil ve sosyal gelişiminin takip edilmesi faydalı olur.

Otizmlilerin bazılarında zekâ geriliği vardır, bazılarında ise üstün zekâ görülebilir. Otizm ile birlikte dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, duygu durum bozuklukları ve epilepsi de görülebilir. Bunlar nörogelişimsel bozukluğun şiddetine bağlıdır.

Otizmin Tedavisi

Otizm tedavisinde erken teşhis ve uygun tedavi büyük önem taşır. Tedavinin amacı otizmli bireyin sosyal ve bireysel yeteneklerini geliştirmektir. Bu amaçla davranışsal eğitim ve özel terapiler uygulanır.

Davranışsal terapiler, otizmli bireylere istenmeyen davranışları değiştirmek ve yararlı becerileri öğretmek için kullanılan stratejiler sunar. Örneğin, Uygulamalı Davranış Analizi (ABA) terapisi, olumlu davranışları teşvik ederken olumsuz davranışları azaltmayı hedefler. İletişim terapileri ise dil ve iletişim becerilerini geliştirmeye odaklanır.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireyler genellikle sosyal etkileşim becerilerinde zorluk yaşarlar. Sosyal beceri eğitimi, sosyal etkileşim, göz teması, jest ve ifadeler gibi sosyal becerilerin geliştirilmesine odaklanır. Bireye, sosyal ipuçlarını anlamayı, arkadaşlık kurmayı ve etkili iletişim becerilerini öğretmeyi amaçlar.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde duyusal hassasiyet yaygın olarak görülür. Duyusal bütünleme terapisi, bireyin duyusal uyaranları işleme, düzenleme ve uyum sağlama becerilerini geliştirmeyi hedefler. Bu terapi, duyusal uyaranlara maruz kalma, özel egzersizler ve stratejiler kullanarak bireyin duyusal düzenlemesini destekler.

Otizm tedavisinde ebeveyn eğitimi de son derece önemlidir. Otizm konusunda ailelere destek veren sivil toplum kuruluşları vardır. Uygulanacak tedavinin aileye uygun olması da önemlidir.

Konuşma terapisi, motor yetenekleri artırmaya yönelik terapiler, sosyal iletişim becerisini kazandırmaya yönelik terapiler uygulanan tedaviler arasındadır.

Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde anksiyete veya obsesif-kompulsif bozukluk gibi psikolojik sıkıntılar görülebilir. Aynı zamanda dikkat eksikliği, hiperaktivite olabilir. Depresyon görülebilir. Bu sıkıntıların kontrol altına alınmasında gerekiyorsa ilaç da kullanılabilir. İlaç tedavisi her birey için farklılık gösterebilir ve bir uzman tarafından düzenlenmelidir.

Otizm spektrum bozukluğu her bireyde farklı şekillerde görülür ve her tedavi planı bireye özgü olmalıdır. Eğer depresyon, anksiyete veya obsesif-kompulsif bozukluk gibi sorunlar varsa bilişsel terapiler de faydalı olabilir. Bireye, düşünce kalıplarını tanımayı, olumlu davranışları teşvik etmeyi ve anksiyeteyi azaltmayı öğreten stratejiler sunar.

Otizmli çocuklar ve gençler için uygun eğitim ortamları sağlanması önemlidir. Özel eğitim programları, bireysel öğrenme planları ve destekleyici öğretmenlik yöntemleri, otizmli öğrencilerin ihtiyaçlarına uygun bir eğitim sağlamada yardımcı olabilir.

Her otizm spektrum bozukluğu olan çocuk kendine özgüdür. Belirtiler, güçlü yönler ve zorluklar farklılık gösterebilir. Bazı çocuklarda dil ve iletişim becerileri zamanla gelişebilir, sosyal etkileşim becerileri iyileşebilir ve belirtiler zamanla hafifleyebilir.

Erken tanı konmuş ve yeterli tedavi edilmiş birçok yetişkin otizmliler çalışabilir ve kendi ihtiyaçlarını giderebilirler. Hatta üstün zekâ ve yeteneğe sahip olan otizmliler başarılı olabilirler. Ancak sosyal becerileri her zaman sınırlıdır.

Zekâ geriliği olanlar ve konuşamayanlar ise sürekli yardıma ihtiyaç duyarlar. Otizm spektrum bozukluğu, bir kişinin yaşam boyu süren bir durumdur ve tamamen geçmez. Ailenin desteği ve uygun eğitim almalarıyla birlikte, belirtilerin şiddeti azaltılabilir ve yaşam kalitesi artırılabilir.

Unutulmaması gereken bir husus da şudur; otizmli bir çocuğa sahip olmak da bir imtihandır. Bunun ailenin yetiştirme kusuruyla bir ilgisi yoktur. Bu ve benzeri durumda çocukları olan ailelere karşı anlayışlı hatta yardımcı olmamız gerekir.