KAPAK / Kanaat ile Terbiye Olmak

KAPAK

Kanaat ile Terbiye Olmak

Davut ZAT

Gözümüzü dünyaya açtığımız andan itibaren bir koşturmacadır başlıyor. Her şeye sahip olmak istiyoruz. Fakat sahip olduklarımızın sayısını artırdıkça bu defa elimizde olmayanların hesabını da tutmaya başlıyoruz. Bu yüzden rızık ile insan arasındaki ilişkiyi yalnızca ekonomik bir mesele gibi görmemek gerekiyor. Zira rızkın sahibi Allah Celle Celâlühü’dür. İnsan çalışır, gayret eder, tedbir alır. Fakat neticeyi kendisinin eseri zannetmez. Sebebe sarılırken Müsebbibü’l-Esbâb’ı unutmaz.

Kur’an-ı Kerim insanı manevi terbiyeye   çağırmaktadır. Dünyanın geçici nimetleriyle ebedi istikametini birbirinden ayırmamızı istiyor.

“Kim Allah’a karşı takvâ sahibi olursa, Allah ona bir çıkış yolu ihsan eder ve onu ummadığı yerden rızıklandırır.” (Talâk, 2-3) buyuruyor.

Peki bunu nasıl sağlayabiliriz? Tabi ki imanın semeresi olan güzel ahlâkı kazanarak. Manevi bir terbiye yoluna girerek. İşte bu değerlerden birisi de hiç şüphesiz kanaat sahibi olmaktır.

Kanaat, azla yaşamaktan önce, çokla imtihan olmayı öğrenmektir. İslam ahlakında kanaat, zenginliğin ölçüsünün mal çokluğu değil gönül tokluğu olduğu anlayışına dayanır. O, fakirliğin değil gönül zenginliğinin adıdır.

Tasavvuf ehli bunu, insanın iç dünyasını özgürleştiren büyük bir terbiye olarak görmüştür. Çünkü kişiyi yoksullaştıran, her zaman malın azlığı olmaz. Bazen kişinin sahip olma arzusu, bazen enaniyeti ve kibri kimi zaman da yenemediği dünya sevgisinden kaynaklanan akılsız hazımsızlıklarıdır. İşte böylesi büyük bir yoksunluk, asıl yoksulluktur…

Elbette bunları anlatırken yanlış anlaşılmasın! Ölçülü olmak şarttır. Kanaat ediyorum derken aşırılığa kaçarak cimrilik hastalığına da tutulmamalı mümin. Yoksulluğu kutsamak, miskinlik etmek ve tembellik de yapmamak lazımdır. Atalete teslimiyet “ne yapalım, kader böyleymiş.” deyip çalışmadan ve üretmeden kuru bir kadercilik Ehl-i Sünnet itikadına terstir.

İslam’ın kanaat anlayışı çalışmaktan geçer. Rızkını arayacak insan. İmkânlarını ve şartlarını küçümsemeyecek. Elindekiyle yetinirken daha fazla hizmet edebilmek ve müminlere faydalı olabilmek adına çaba harcayacak. Ancak bunu yaparken daha fazlasına sahip olmak için kendisini küçültmeden, malın elinde bulunmasına izin verip kalbine yerleşmesine müsaade etmeyerek ehli kanaat olmayı başaracaktır. Zira dünyadan elini çekmek kolaydır. Asıl mesele dünyayı elinde tutarken ona gönül vermemektir.

Büyüklerimiz dünyanın bütünüyle terk edilmesini değil, onun kalpteki tahtından indirilmesini öğütlemişlerdir. Çünkü zühdün özü budur.

En Güzel Kanaat Örneği

Peygamber Efendimiz Sallallâhu Aleyhi ve Sellem’in hayatı da bir kanaat örneğidir. Sade bir yaşayışı benimseyerek israf ve gösterişten uzak durmuştur.

Sahabe efendilerimiz de böyle yapmıştır. Dünyayı terk etmemişler ancak dünyaya esir de olmamışlardır. Zaten mesele de bu değil midir? Dünya elinde olsun, sana ve dinine, kardeşine faydası dokunsun, fakat gönlünde olmasın. Senin üzerindeki o tamah hâkimiyeti son bulsun.

Böyle olduğunda bir çiftçinin tarlasını sürmesi kanaatsizlik sayılmaz. Bir esnafın daha iyi bir dükkân açmayı istemesi de kanaatsizlik değildir. Kişinin ailesine daha güzel bir hayat sunmak istemesi hiç kanaatsizlik değildir. Zenginlik ise hesabın kabarıklığından ziyade gönlün genişliğiyle ilgilidir. Bir insanın maddi varlığı fazla olabilir. Ancak gözü başkasının cebindeyse yine fakirdir.

Demek ki mesele malın çokluğu ile ölçülmüyor. Ahlâkın güzelliği ile şekilleniyor. Nitekim Peygamber Efendimiz Sallallâhu Aleyhi ve Sellem:

“Gerçek zenginlik mal çokluğu değil, gönül zenginliğidir.” (Buhârî, Rikak, 15; Müslim, Zekât, 120) buyuruyor.

Hırs, açgözlülük ve öfke uçuruma götürürken, kanaat her zaman insanın elinden tutar. Bu konuda da İslam’ın evrensel ölçüleri ve vahyin aydınlık nuru çağımızın servet anlayışına karşı başlı başına bir medeniyet mührüdür. Maddiyatçı kapitalist anlayış ve sömürgeci emperyalist yaklaşım, zenginliği banka hesabıyla ölçüyor. Tüketimi hedef olarak önümüze koyuyor. Tasavvuf ise gönüldeki hesabı soruyor. Bize tükenmeden yaşamayı öğretiyor. Mutasavvıflara göre kanaat, yalnızca azla yetinmek değildir. Aynı zamanda kalbin Allah’tan başkasına ihtiyaç duymamasıdır.

İmam Gazali rahmetullahi aleyh kanaati, kulun azla yetinip başkasının elindekine göz dikmemesi olarak tanımlar. Kanaatsizliği ise manevi fakirlik olarak nitelendirir.

Kanaat eden, dünya malına köle olmaktan kurtulur ve özgürleşir. Yine “Aza kanaat etmeyen çoğu bulamaz.” sözü tasavvufi bir ölçüdür.

“Fakr” hâlinin zirvesindeki bir kul, Allah’tan başka hiçbir şeye muhtaç olmadığını hisseder. İnsanın sahip olduğu şeylerden ziyade, sahip olmak zorunda hissettiği şeyler onun esaretinin sebebi olmaktadır. Bu nedenle kulun gayret ettikten sonra gönlünden gelerek; “Rabbim, verdiğin de vermediğin de hikmetindendir.” diyebilmesi kanaatin en net halidir.

Evet kanaat, suyun geminin içine dolmasına izin vermemektir.  Nimeti küçümsemeden farkına varmaktır. Bu hususta Yüce Allah Celle Celalühü:

“Eğer Allah’ın nimetlerini saymaya kalkarsanız, onları sayamazsınız.” (Nahl:18) buyuruyor.

Kanaat ahlâkı ile insan kendi hayatına yeniden bakabilir. Kalbi “yeter” diyebilenin dünyası da genişler. Aksi halde bütün dünyayı kalbine dolduracak kadar varlığa sahip değildir, insan. Nefs aksini istese de zaten buna da gerek yoktur.

Kanaat ile donanımlandığımızda kalbimiz bize şu hakikati fısıldar; “Her istediğin verilseydi bile, yine başka bir şey isteyecektin.” Bu sebeple kanaat için, nefsin bitmeyen iştahına karşı kalbin koyduğu sınırdır dersek yanılmış olmayız.

Kanaatsizliğe gelince; insanın sahip olduğu nimetlerin kıymetini unutup sürekli “daha fazlası” diye yanmasıdır.

Sonrasında ne olur? Ev büyür ama huzur küçülür. Araba yenilenir ama yolculuğun tadı azalır. Telefon değişir ama insanın birbirini arama arzusu kaybolur. Sofra büyür ama iştah küçülür. Dolaplar dolar ama gönül boşalır. İşte günümüz müslümanı’nın çıkmazı da burada başlıyor.

Masiva, sekülerleşme, dünyayı sevmek. Eşyayı çoğaltıyorken manayı, yani anlamı eksiltiyoruz. Kanaat etmeyen insan sahip olduklarını da göremiyor… Kanaatimizin eksilmesi ise maneviyatımızdaki eksiklikle eş değerdir.

Özenti Hastalığı

Hayatlarda sürekli bir kıyas yarışı başladı. Dünyanın öbür ucundaki insanların hayatları özenti sebebi oldu. Ekranların içindeki ölçüsüz binlerce hayatın yarış içinde birbirini yemesi kötü örnek teşkil ediyor.

Sonunda ne oluyor peki?

Hayatından memnun olmayan, fakat neden mutsuz olduğunu da tam olarak anlayamayan bir kitlesellik…

Bu yüzden kıyas yerinde yapılmadığında çoğu zaman adil değildir. “Benim onlardan neyim eksik?” diye hep daha fazlasını istemeden önce, “bana verilen nimetlerin kıymetini biliyor muyum yahut şükrünü eda edebiliyor muyum” şeklindeki bir kıyas daha isabetli ve makbul olandır.

Çünkü sahip olduklarını görmeyen kanaat edemez. Kur’an-ı Kerim’de Rabbimiz:

“Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım.” (İbrahim: 7) müjdesini veriyor.

Nimetin artması pek tabii ki yalnızca miktarın artması değildir. Bereketi bilenler bilir. Aynı hayata kanaatin iç gözüyle bakıldığında bambaşka görünür. Zira kanaat eden insan hayatı bir yarış olarak görmez. Niye? Herkesin kaderi, nasibi, imtihanı, zamanı ve yolu farklıdır da ondan. Kiminin baharı erken gelir. Kiminin kışı uzun sürer. Kimi gençliğinde yükselir, kimi ömrünün sonbaharında meyve verir. Bir ağacı başka bir ağaca bakarak kıyaslamak ne kadar anlamsızsa insanı ve hayatları da başka bir insanla ve hayatlarla kıyaslamak da o kadar anlamsızdır…

Peki kanaati nasıl anlarız? O bazen büyük sözlerde değil, küçük davranışlarda görünür. Mesela; ekmeği çöpe atmamakta. Sofradaki nimeti küçümsememekte, başkasının malına göz dikmemekte, israf etmemekte, elindeki elbiseyi hor görmemekte, bir tas çorbayı nimet bilmekte görünür. Hatta çocuğunun başını okşarken dünyanın bütün servetlerinin satın alamayacağı bir saadete sahip olduğunu fark etmekte görülür. Bu yüzden kanaat biraz da hayatın sıradan görünen mucizelerini fark etme sanatıdır. Çünkü insan çoğu zaman büyük mucizelerin peşinde koşarken nimeti kaybeder de farkında bile olmaz. İşte bunları, ancak gönlümüzü kanaatle terbiye ettiğimizde görebiliriz.

Evet kanaat, zenginliğin tarifini değiştirdiğimizde hanelerimize gelir. Gelirken de sinelere huzuru hediye eder. Bu güzel ahlaka sahip olmanın faydalarını saymakla bitiremeyiz. Zaten öyle olmasaydı din bize bunu öğütlemezdi. Modern dünyanın tüketim toplumu, insanı sürekli daha fazlasını istemeye teşvik eder. Reklamlar, moda ve sosyal medya, bireyde sürekli bir eksiklik ve tatminsizlik duygusu oluşturur. Oysa kanaatkârlık, bu kısır döngüden çıkışın anahtarıdır. Kanaat eden insan, elindekinin değerini bilir, başkalarıyla yarışa girmez ve iç huzura ulaşır. Bu nedenle kanaat, günümüzde yalnızca dinî bir erdem değil, aynı zamanda psikolojik ve toplumsal bir ihtiyaçtır. Dinî öğreti ve tasavvufî metot bu erdemi yüzyıllardır işleyerek bize zengin bir miras bırakmıştır.

Sonuç olarak kanaatkârlık, İslam’ın temel ahlak ilkelerinden biri olarak hadislerde övülmüş, tasavvufta zühd ve fakr kavramlarıyla derinleştirilmiş, sosyal hayatta ise zengin şekilde yaşamaktadır. Tasavvufî doku, kanaati içsel bir zenginlik ve özgürlük olarak işlerken atasözleri ve beyitler de toplumun ortak hafızasına kazımıştır.

Günümüz insanı için kanaatkârlık, tüketim çılgınlığına ve manevi boşluğa karşı en güçlü panzehirdir. Bu yüzden “kanaat gibi devlet olmaz” sözü, çağlar ötesinden bugüne hâlâ ışık tutmaktadır.

“Rabbim, bana verdiğin yeter. Yeter ki beni, verdiğin nimetlere nankör etme.” diyebilecek kalbe ve manevi bir ahlaka nasip olmak duası ile…